To zmiana kursu, przy której dziób jachtu przechodzi przez linię wiatru.
Procedura krok po kroku:
Komenda: Sternik woła: „Gotowi do zwrotu przez sztag!"
Odpowiedź załogi:„Gotowi!" (załogant trzyma szot foka, gotowy do przełożenia).
Komenda: Sternik woła: „Halsujemy!" (lub „Zwrot!") i przekłada ster na nawietrzną (w stronę, z której wieje wiatr).
Dziób przechodzi przez wiatr – żagle zaczynają łopotać (przechodzą przez oś wiatru).
Załogant:
Luzuje dotychczasowy szot foka.
Dobiera szot foka z drugiej strony.
Sternik:
Grot przechodzi na drugą stronę sam (bom nie trzeba przerzucać – sam się przełoży).
Sternik prostuje ster i ustala nowy kurs.
Dobieranie żagli na nowym halsie.
Typowe błędy:
Zbyt wolne przekładanie steru (jacht staje w linii wiatru i nie kończy zwrotu – tzw. „staje w sztagu").
Za szybkie dobieranie foka na nowym halsie (jacht nie zdąży obrócić się).
Brak wystarczającej prędkości przed rozpoczęciem zwrotu.
4. Zwrot przez rufę (z wiatrem)
To zmiana kursu, przy której rufa jachtu przechodzi przez linię wiatru.
Bardziej niebezpieczny niż zwrot przez sztag, ponieważ bom grota gwałtownie przechodzi na drugą stronę.
Procedura krok po kroku:
Komenda: Sternik woła: „Gotowi do zwrotu przez rufę!"
Odpowiedź załogi:„Gotowi!"
Sternik dobiera grota (skraca szot grota, aby bom był bliżej osi jachtu – zmniejsza to siłę przerzutu).
Komenda:„Przerzucamy!" – sternik przekłada ster na zawietrzną (w stronę przeciwną do wiatru).
Bom grota gwałtownie przechodzi na drugą stronę – UWAGA NA GŁOWY! Załoga musi się schylić.
Sternik natychmiast luzuje szot grota na nowym halsie (aby jacht nie wywrócił się od nagłego nacisku).
Załogant przerzuca fok na drugą stronę.
Sternik prostuje ster i ustala nowy kurs.
Typowe błędy:
Brak dobierania grota przed zwrotem – bom przechodzi z ogromną siłą, grozi uderzeniem w głowę lub wywróceniem jachtu.
Zbyt gwałtowne przekładanie steru.
Brak komendy ostrzegawczej dla załogi.
5. Człowiek za burtą (MOB – Man Overboard)
Procedura „Quick Stop"
(najczęściej wymagana na egzaminie)
1. Natychmiastowe działania:
Krzyk: „Człowiek za burtą!" (cała załoga musi wiedzieć).
Wyznacz osobę obserwującą – wskazuje ręką na osobę w wodzie i nie spuszcza z niej wzroku (NIGDY).
Rzuć koło ratunkowe (lub kamizelkę, koc – cokolwiek pływającego) w stronę osoby w wodzie.
2. Manewr powrotny:
Natychmiast wykonaj zwrot przez sztag (lub rufę, zależnie od kursu).
Wróć do osoby w wodzie na kursie ostrym (bejs) – podchodząc od zawietrznej.
Na ostatnim odcinku zluzuj żagle, aby jacht stracił prędkość.
Podejdź tak, aby osoba w wodzie była po stronie nawietrznej jachtu (wiatr nie odepchnie jachtu od niej).
3. Wyciągnięcie z wody:
Podaj osobie linę, bosak, wiosło.
Wciągnij ją na pokład przez najniższy punkt burty (najczęściej rufa).
Jeśli osoba jest wychłodzona – okryj ją, ogrzej, udziel pierwszej pomocy.
Na egzaminie: Zamiast człowieka w wodzie używa się boi lub kapoka rzuconego na wodę.
Egzaminator ocenia: szybkość reakcji, komendy, utrzymanie kontaktu wzrokowego, precyzję podejścia do boi, zatrzymanie jachtu obok niej.
6. Żeglowanie na poszczególnych kursach
Kursy względem wiatru
(od najbardziej ostrego do najbardziej pełnego)
Kurs
Kąt do wiatru
Ustawienie żagli
Miecz
Ostry bejs
~45°
Maksymalnie dobrane (żagle blisko osi jachtu)
W pełni opuszczony
Półwiatr
~90°
Średnio dobrane (żagle pod kątem ~45° do osi)
Opuszczony do połowy
Baksztag
~135°
Mocno zluzowane (żagle daleko od osi)
Podniesiony do połowy lub wyżej
Fordewind
~180°
Całkowicie zluzowane (bom niemal prostopadle do osi jachtu)
Podniesiony (lub minimalnie opuszczony)
Na egzaminie: Egzaminator może poprosić o żeglowanie na konkretnym kursie.
Ocenia prawidłowe ustawienie żagli i miecza w zależności od kursu.
Sprawdza, czy kursant potrafi rozpoznać kurs i odpowiednio reagować.
7. Refowanie żagli (zmniejszanie powierzchni żagla)
Wykonywane przy wzroście siły wiatru w celu zmniejszenia przechyłu i zachowania kontroli nad jachtem.
Procedura:
Skieruj jacht bardziej na wiatr (ostrzej), aby zmniejszyć obciążenie żagli.
Zluzuj szot grota.
Zluzuj fall grota (opuść żagel częściowo).
Zawiąż refbanty (tasiemki refowe) wokół bomu.
Dobierz fall grota (napnij żagel).
Dobierz szot grota.
Wznów żeglugę.
8. Węzły żeglarskie wymagane na egzaminie
Węzeł
Zastosowanie
Ósemka
Węzeł stoporowy na końcu liny (zapobiega wyślizgnięciu z bloczka)
Ratowniczy (pętla ratownicza / bowline)
Tworzenie pętli, która się nie zaciska – do ratowania człowieka z wody
Szotowy
Łączenie dwóch lin o różnej grubości
Refowy (płaski)
Łączenie dwóch lin o tej samej grubości, wiązanie refbantów
Wyblinka
Mocowanie liny do relingu, poręczy, słupka
Knaga
Mocowanie liny na knadze (belce z rogami)
Część II – Podstawy meteorologii żeglarskiej
1. Wiatr
Skąd wieje wiatr?
Wiatr zawsze nazywamy od strony, z której wieje (np. wiatr północny wieje Z PÓŁNOCY na południe).
Kierunek wiatru określamy w stopniach (0°/360° = północ, 90° = wschód, 180° = południe, 270° = zachód) lub słownie (N, NE, E, SE, S, SW, W, NW).
Skala Beauforta (siła wiatru)
Stopień
Nazwa
Prędkość (m/s)
Prędkość (węzły)
Efekt na wodzie
0
Cisza
0–0,2
0
Lustro wody
1
Powiew
0,3–1,5
1–3
Drobne zmarszczki
2
Słaby
1,6–3,3
4–6
Małe falki, nie łamią się
3
Łagodny
3,4–5,4
7–10
Duże falki, grzbiety zaczynają się łamać
4
Umiarkowany
5,5–7,9
11–16
Fale z białymi grzebienami (barany)
5
Dość silny
8,0–10,7
17–21
Umiarkowane fale, dużo baranów
6
Silny
10,8–13,8
22–27
Duże fale, piana, żegluga trudna
7
Bardzo silny
13,9–17,1
28–33
Bardzo duże fale, wiatr zrywa pianę
Na egzaminie wymagana jest znajomość skali Beauforta co najmniej do 7 stopnia
oraz umiejętność oszacowania siły wiatru na podstawie obserwacji wody i otoczenia.
2. Ciśnienie atmosferyczne
Podstawowe zasady:
Normalne ciśnienie: 1013,25 hPa.
Ciśnienie spada → zazwyczaj pogorszenie pogody (zachmurzenie, deszcz, wzrost wiatru).
Ciśnienie rośnie → zazwyczaj poprawa pogody (przejaśnienia, słabszy wiatr).
Szybki spadek ciśnienia (ponad 3–4 hPa w ciągu 3 godzin) → ostrzeżenie przed sztormem lub burzą.
Wyż i niż:
Wyż (antycyklon): Obszar wysokiego ciśnienia. Pogoda na ogół stabilna, słaby wiatr, mało chmur. Wiatr krąży zgodnie z ruchem wskazówek zegara (na półkuli północnej).
Niż (cyklon): Obszar niskiego ciśnienia. Pogoda niestabilna, silny wiatr, chmury, opady. Wiatr krąży przeciwnie do ruchu wskazówek zegara (na półkuli północnej).
3. Chmury – rozpoznawanie i znaczenie
Chmury piętra wysokiego (powyżej 6 km)
Chmura
Wygląd
Znaczenie
Cirrus (Ci)
Delikatne, włókniste smugi („końskie ogony")
Jeśli przybywają – możliwe pogorszenie pogody za 24–48h (zbliża się front ciepły)
Cirrostratus (Cs)
Cienka, mleczna zasłona (tworzy halo wokół słońca/księżyca)
Zbliża się front ciepły – deszcz za 12–24h
Cirrocumulus (Cc)
Drobne „kłaczki" ułożone w rzędy („niebo makrele")
Niestabilność atmosfery
Chmury piętra średniego (2–6 km)
Chmura
Wygląd
Znaczenie
Altostratus (As)
Szara zasłona, słońce widać jak przez matowe szkło
Front ciepły bliski – deszcz za kilka godzin
Altocumulus (Ac)
Białe lub szare „kłęby" w rzędach
Jeśli rano – możliwa burza po południu
Chmury piętra niskiego (poniżej 2 km)
Chmura
Wygląd
Znaczenie
Stratus (St)
Jednolita szara warstwa (mgła „uniesiona")
Mżawka, słaba widoczność
Stratocumulus (Sc)
Szare wałki lub płaty
Zazwyczaj bez większych opadów
Nimbostratus (Ns)
Ciemna, gruba warstwa – nie widać słońca
Długotrwały deszcz lub śnieg
Chmury rozwoju pionowego
(od niskiego piętra do dużych wysokości)
Chmura
Wygląd
Znaczenie
Cumulus (Cu)
Białe „kłęby" o płaskiej podstawie („chmury ładnej pogody")
Pogoda ładna, termiki
Cumulonimbus (Cb)
Potężne wieże sięgające do tropopauzy, „kowadło" na szczycie
BURZA! Grzmoty, błyskawice, silny wiatr (szkwał), ulewny deszcz, grad. Natychmiast szukaj schronienia!
Charakterystyka: Pogorszenie pogody następuje stopniowo (12–24h). Deszcz długotrwały, ale niezbyt intensywny. Wiatr skręca w prawo (na półkuli północnej).
Po przejściu frontu: Cieplej, chmury się rozrzedzają, ale pogoda może być mglista i duszna.
Front chłodny
Zimne powietrze napływa i wypiera ciepłe.
Charakterystyka: Pogorszenie pogody następuje gwałtownie. Krótkotrwałe, ale intensywne opady (ulewy, burze). Silne porywy wiatru. Wiatr gwałtownie skręca.
Chmury: Cumulonimbus (burze), potem szybkie przejaśnienie.
Po przejściu frontu: Wyraźnie chłodniej, powietrze czyste i przejrzyste, ciśnienie rośnie.
Front zokludowany
Front chłodny „dogania" front ciepły.
Połączenie cech obu frontów – złożona pogoda, trudna do przewidzenia.
5. Lokalne zjawiska meteorologiczne ważne dla żeglarzy
Bryza (wiatr termiczny)
Bryza dzienna (morska/jeziorna): W dzień ląd nagrzewa się szybciej niż woda → powietrze nad lądem unosi się → wiatr wieje z wody na ląd. Najsilniejsza wczesnym popołudniem.
Bryza nocna (lądowa): W nocy ląd wychładza się szybciej → wiatr wieje z lądu na wodę. Słabsza niż bryza dzienna.
Szkwał
Nagły, gwałtowny wzrost siły wiatru (często towarzyszący burzy lub przejściu frontu chłodnego).
Oznaki zbliżającego się szkwału:
Ciemna linia chmur na horyzoncie.
Nagłe ochłodzenie powietrza.
Ciemny pas na wodzie zbliżający się w Twoją stronę (zrywany wiatr na powierzchni wody).
Reakcja: Natychmiast zrefuj żagle lub zrzuć żagle całkowicie.
Załóż kapoki. Przygotuj się na silny wiatr i deszcz.
Zasada bezpieczeństwa: Jeśli czas między błyskawicą a grzmotem wynosi mniej niż 30 sekund (odległość ok. 10 km) – natychmiast płyń do portu/schronienia.
Obliczanie odległości burzy: Liczba sekund między błyskawicą a grzmotem ÷ 3 = odległość w km (przybliżona).
6. Prognoza pogody – źródła informacji
Komunikaty IMGW – prognozy dla żeglarzy (jeziora, wybrzeże).
Tablice z prognozą pogody w kapitanatach portów i przystaniach.
Radio VHF – komunikaty pogodowe na kanale 16 i kanałach roboczych.
Powyższe informacje oparte są na ogólnej wiedzy o żeglarstwie i meteorologii.
Szczegółowe wymagania egzaminacyjne mogą się różnić w zależności od ośrodka szkoleniowego
i aktualnych przepisów Polskiego Związku Żeglarskiego (PZŻ).
Przed egzaminem zalecam:
Zapoznanie się z aktualnym programem szkolenia PZŻ.
Skonsultowanie się z instruktorem prowadzącym kurs.
Przeczytanie podręcznika, np. „Żeglarz jachtowy" Andrzeja Kolaszewskiego.